The society of respected film critics that hands out the annual Gawad Urian in cinematic excellence

Dukit: Material Na Produksyon Ng Ukit, Santo’t Buhay Sa Pampanga

  • strict warning: Non-static method Pagination::getInstance() should not be called statically in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 278.
  • strict warning: Only variables should be assigned by reference in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 278.
  • strict warning: Non-static method Pagination::getInstance() should not be called statically in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 355.
  • strict warning: Only variables should be assigned by reference in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 355.
  • strict warning: Non-static method Pagination::getInstance() should not be called statically in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 313.
  • strict warning: Only variables should be assigned by reference in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/pagination/pagination.module on line 313.
  • strict warning: Non-static method view::load() should not be called statically in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/views.module on line 842.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_validate() should be compatible with views_handler::options_validate($form, &$form_state) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 589.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter::options_submit() should be compatible with views_handler::options_submit($form, &$form_state) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter.inc on line 589.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_many_to_one::init() should be compatible with views_handler_filter::init(&$view, $options) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/handlers/views_handler_filter_many_to_one.inc on line 104.
  • strict warning: Declaration of views_handler_filter_term_node_tid::value_validate() should be compatible with views_handler_filter::value_validate($form, &$form_state) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/modules/taxonomy/views_handler_filter_term_node_tid.inc on line 303.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_row::options_validate() should be compatible with views_plugin::options_validate(&$form, &$form_state) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_row.inc on line 135.
  • strict warning: Declaration of views_plugin_row::options_submit() should be compatible with views_plugin::options_submit(&$form, &$form_state) in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/plugins/views_plugin_row.inc on line 135.
  • strict warning: Non-static method view::load() should not be called statically in /home/manunuri/public_html/sites/all/modules/views/views.module on line 842.

Ni Rolando B. Tolentino

Matulain ang kwento at pelikula. At tulad ng akda ng sining, ang pag-unawa’t apresiasyon ay matutunghayan lamang sa kabuuan nito, sa masusing pagtunghay ng simula, gitna at katapusan bilang pagkilala sa materialidad ng paglikha ng sining, at ang alegorikong paglikha ng organikong artista’t manlilikha, etniko at etikal na mamamayan. 

Ang Dukit ay pagtunghay sa produksyon ng ukit, mga santo’t buhay sa Pampanga: ang magkahalintulad kundi man sabayang proseso ng paglikha ng sining at buhay ng isang manlililok, si Waldo na isinadula’t ginamapan ng tatlong artista sa kani-kanilang yugto ng sining at buhay nito: Bambalito Lacap, Bor Ocampo, at Willy Layug. 

Ang pelikula ay matimyas na representasyon ng produksyon ng sining at buhay ng manlilikha nito. Ang regular na pagtunghay ng manonood at odyens ng sining ay sa pagkatapos na lamang nito, sa transformasyon ng hilaw na materyales tungo sa isang likhang-sining. At tulad ng paglahok ng sining sa komersyo—sa transformasyon ng materyales tungo sa produkto’t tungo sa komodifikasyon nito—naglalaho ang manggagawa’t manlilikha. Ang komoditi na matutunghayan ay wala nang bahid ng paggawa, at epektibo nang natrasforma sa isang magical na produkto, o tungo sa invisibilidad ng paggawa.

Matutunghayan natin ang sardinas o burger, halimbawa, maging ang mga santo bilang komoditi, na parang nalikha ng sarili nito. Dahil ang paghayag ng paggawa at material na produksyon ng produkto ay nangangahulugan ng paghayag ng elemento ng pasakit at pighati, ng pagsasamantala at panunupil. Paano e-enjoy-in ang produkto kung alam na ito ay dumaan sa produksyon ng pagsasamantala? 

Kaya ang komoditi—ang amalgamasyon ng paggawa, gamit at materyales, pati labis na kita—para maging kanasa-nasa, madanas sa ligaya, ay kinakailangang ng pagkakaroon ng amnesia. Natatangi ang pelikula dahil ibinubuyanyang nito ang pag-aasawa ng material na kondisyon ng manlililok at ng kanyang sining. Na ang bawat mustra ng paglililok ay nangangahulugan hindi lamang tungo sa pagkabuo ng likhang-sining, kundi ng kohesyon at fragmentasyon ng buhay ng manlililok nito.

Ang buhay at sining ay nakapaloob sa spesifikong etnisidad na sityo ng Pampanga. Namumutiktik ang pelikula ng mga ritual at tradisyon, awit, pagkain, kaganapan, wika, lingwistikong kontexto, sosyopolitikal na formasyon ng pamilya at syudad, at iba pa ng Pampanga, at pagiging Kapampangan.

Kaya ang pagsasabuhay ng sining at pagkanilalang ni Waldo ay hitik sa kolektibong panlipunan at historikal na danas. Hindi ito magaganap sa labas ng kontexto ng Pampanga: kung bakit ang Betis ay hitik sa kultura’t gawaing paglililok, kung bakit tila pamamanata ang paglililok ng santo, kung bakit ang buhay ng manlililok bilang artisano ay said sa finansyal na tumbas, kung bakit masalimuot ang sining ng paglililok, kung bakit “it’s complicated” ang buhay-manlililok bilang anak, asawa, mangingibig, at iba pa.

Susi sa artikulasyon ng material na produksyon at sining ni Waldo ang segmentasyon ng kanyang buhay sa tatlong yugto. At integral ang malikhaing panghawak sa editing, disensyong produksyon, at musika sa pagsasayugto ng buhay at sining ni Waldo. Nagbabago ang sityo at panahon dahil sa malinaw na demarkasyon ng mga yugto. Malikhaing sinangkap ang mga elementong pampelikula ni Armando Lao, lampas sa nakagawian natin sa kanya bilang scriptwriter na may hamig sa neorealismong a-day-in-the-life-of na explorasyon ng buhay at pamayanan.

Ang nililikhang santo na sinasanto ay nagmumula sa buhay ng isang manlililok na angat sa kanyang kahanay, pero may pagdanas sa mga multo’t demonyo ng kanyang palipunan at historikal na kondisyon. Siya na lumilikha ng akdang sining ay nililikha ng pwersa ng kasaysayan at lipunang sabayang sinasanto at dinudusta siya, at ang kanyang sining. Siya na manlililok ng santo ay manlililok ng santo ng mga institusyon at naghaharing uring tumatangkilik sa kanyang likhang-sining.

Siya ay siya na likha ng lipunan at kasaysayang humubog sa atin lahat, at tayo na humuhubog sa kasaysayan at lipunang inaakda rin naman natin lahat, na ang siya ay tayo rin.